- Na maloj sceni Studija 99 Gradskog pozorišta u Somboru, pred prepunom salom, predstavljena je knjiga „Somborska pisma iz Beča“ autora Milana Stepanovića. Ovo delo nije suvoparan istorijski zapis, već svedočanstvo od neprocenjivog značaja koje otkriva šta se dešavalo iza kulisa tokom slavne borbe za elibertaciju i status slobodnog grada, vođene sredinom 18. veka.
Knjiga donosi kompletnu, do sada neviđenu prepisku somborskih opunomoćenih izaslanika u Beču sa opštinskim prvacima u Somboru. Ona slikovito ocrtava sve „uspone, padove i dinamiku“ jednog burnog vremena, otkrivajući da put do slobode nije bio popločan samo formalnim ugovorima, već mukom, teškim pregovorima i često naizgled bezizlaznim situacijama.
Mladi diplomata koji je zadužio grad
Centralna figura ove diplomatske drame bio je Martin Parčetić. Iako je u trenutku ovih događaja imao svega 25 godina i čin zastavnika (korneta), Parčetić je pokazao zrelost i diplomatsku veštinu koja je daleko prevazilazila njegovu mladost. Bio je to čovek izuzetnih sposobnosti – izvrstan ratnik sa vojnim iskustvom, poliglota koji je govorio nemački, a verovatno i latinski i mađarski, i ličnost koja je ulivala poverenje.
U svojim pismima, koja je slao iz Beča saborcima i predstavnicima somborske Privremene opštine, Parčetić ne nastupa kao neiskusan mladić, već kao mudar savetnik. Njegov ton je često očinski i edukativan; on kritikuje loše pojave, ispravlja postupke saradnika i nudi zrela rešenja, pišući sa autoritetom profesora ili sveštenika koji brine o svojoj pastvi. Upravo zbog te neverovatne mudrosti i „bogomdanog“ talenta za diplomatiju, Martin Parčetić je na dan proglašenja Sombora za slobodan i kraljevski grad izabran za prvog čoveka Magistrata – glavnog sudiju, odnosno prvog gradonačelnika u novoj eri grada. Njegove zasluge za elibertaciju ostale su zabeležene kao istorijske i ogromne.
Autentičan glas predaka: Dragulj narodnog govora
Ono što „Somborska pisma iz Beča“ čini posebno dragocenim, možda i više od same istorijske faktografije, jeste njihova lingvistička dimenzija. Ova knjiga predstavlja izuzetno svedočanstvo o govoru ljudi koji su živeli na ovim prostorima pre skoro tri stoleća.
Somborski delegati nisu pisali uštogljenim, administrativnim jezikom. Pisali su onako kako su govorili – svojim narodnim jezikom, srpskim i bunjevačkim govorom. Kroz 31 sačuvano pismo, pisano i ćirilicom i latinicom, probija se autentična bunjevačka ikavica i sočan narodni izraz koji se, zapanjujuće, ne razlikuje mnogo od današnjeg govora u Somboru.
To nisu samo službeni izveštaji; to je, kako se na promociji čulo, „glas naših predaka“ koji je preživeo vekove. U tim redovima, punim prekorâ, dobronamernih saveta, naglih izliva optimizma i talasa pesimizma, čuje se živa reč, mentalitet i duh tadašnjih Somboraca. Zbog toga ova knjiga ima težinu prvorazrednog lingvističkog spomenika, jer čuva melodiju i leksiku jednog vremena koje bi inače bilo zaboravljeno.
Cena slobode otplaćivana 57 godina
Konačna pobeda stigla je u februaru 1749. godine, kada je Sombor i zvanično postao Slobodan i Kraljevski grad. Međutim, cena tog statusa bila je astronomska.
Sloboda je koštala više nego celokupna pokretna i nepokretna imovina grada u tom trenutku. Somborci su se radi elibertacionog zajma toliko zadužili da su taj dug vraćali narednih 57 godina. Tek 1806. godine, više od pola veka nakon sticanja statusa, isplaćeni su poslednji anuiteti zajma koji je gradu doneo prestiž i omogućio njegov budući razvoj.
