@Nesvrstani-65 godina posle@
- U Beogradu je danas održan Komemorativni sastanak na visokom nivou povodom 65. godišnjice Prve konferencije Pokreta nesvrstanih zemalja, održane od 1. do 6. septembra 1961. godine u tadašnjoj jugoslovenskoj prestonici. Šefove delegacija 36 zemalja u Palati Srbija dočekali su predsednik Srbije Aleksandar Vučić i ministar spoljnih poslova Marko Đurić.
Na skupu je istaknuto da principi na kojima je Pokret nastao – suverenitet i teritorijalni integritet, ravnopravnost država, dijalog i poštovanje međunarodnog prava – imaju značaj i danas, u trenutku kada se svet ponovo suočava sa dubokim podelama i zaoštravanjem odnosa velikih sila. Srbija je naglasila i značaj tradicionalnih prijateljstava sa zemljama Afrike, Azije i Latinske Amerike, a skup je iskorišćen i za brojne bilateralne susrete.
Poseban značaj za Srbiju imaju države Pokreta koje nisu priznale jednostrano proglašenu nezavisnost Kosova. Današnje okupljanje zato za Beograd nema samo istorijski i simbolički značaj, već predstavlja i priliku za jačanje političke i ekonomske saradnje sa velikim brojem država Globalnog juga.
Pokret nastao u vreme dekolonizacije i podele sveta
Pokret nesvrstanih nastao je u jednom od najosetljivijih perioda 20. veka. Svet je bio duboko podeljen između dva hladnoratovska bloka predvođena Sjedinjenim Američkim Državama i Sovjetskim Savezom, dok su istovremeno brojne zemlje Afrike i Azije izlazile iz kolonijalnog sistema i sticale nezavisnost.
Upravo su novonastale države, od kojih mnoge nisu želele da jednu kolonijalnu zavisnost zamene političkom zavisnošću od neke od velikih sila, predstavljale prirodnu osnovu za razvoj ideje nesvrstavanja. Ministarstvo spoljnih poslova Srbije navodi da je Pokret nastao kao izraz nastojanja zemalja u razvoju, većinom nastalih tokom dekolonizacije, da izbegnu opredeljivanje za jedan vojno-politički blok i izgrade samostalan spoljnopolitički nastup.
Idejne osnove postavljene su na Azijsko-afričkoj konferenciji u Bandungu 1955. godine, dok je šest godina kasnije upravo Beograd postao mesto održavanja Prve konferencije nesvrstanih zemalja.
Među najznačajnijim državnicima koji su oblikovali politiku nesvrstavanja bili su predsednik Jugoslavije Josip Broz Tito, predsednik Egipta Gamal Abdel Naser, indijski premijer Džavaharlal Nehru, predsednik Indonezije Sukarno i predsednik Gane Kvame Nkrumah.
Svojevrsna tampon-zona između Istoka i Zapada
Nesvrstani nisu predstavljali treći vojni savez niti klasičan politički blok. Njihova velika istorijska uloga bila je upravo u tome što su pokušavali da stvore politički prostor između Istoka i Zapada.
Moglo bi se reći da je Pokret u određenoj meri predstavljao svojevrsnu političku tampon-zonu između dva suprotstavljena bloka. Državama koje nisu želele potpuno svrstavanje uz Vašington ili Moskvu omogućavao je zajedničku međunarodnu platformu i veću mogućnost vođenja samostalne spoljne politike.
Tokom Hladnog rata Nesvrstani su imali značajnu ulogu u ublažavanju međublokovskog nadmetanja, podršci procesu dekolonizacije, protivljenju rasizmu i aparthejdu i zalaganju za ravnopravnost i suverenitet država.
Za tadašnju Jugoslaviju Pokret je imao poseban značaj. Kao jedna od država osnivača i jedan od njegovih vodećih članova, Jugoslavija je preko Nesvrstanih ostvarivala politički i diplomatski uticaj koji je u mnogome prevazilazio njenu veličinu.
Od 25 država u Beogradu do gotovo dve trećine članica UN
Na Prvoj konferenciji u Beogradu 1961. godine učestvovalo je 25 država. Pokret je tokom narednih decenija snažno rastao, posebno sa oslobađanjem novih država Afrike i Azije od kolonijalne vlasti.
Danas Pokret nesvrstanih okuplja 121 državu. Pošto Ujedinjene nacije imaju 193 države članice, članice Pokreta predstavljaju oko 62,7 odsto članstva UN. Drugim rečima, skoro dve od svake tri države zastupljene u Ujedinjenim nacijama pripadaju Pokretu nesvrstanih.
To stvara zanimljiv paradoks: Pokret danas po broju članica obuhvata mnogo veći deo sveta nego kada je osnovan, ali njegov politički uticaj i prisustvo u međunarodnoj javnosti nisu ni približno onakvi kakvi su bili tokom najintenzivnijeg perioda Hladnog rata.
Zanimljivo je i da nijedna država nastala raspadom Jugoslavije – zemlje koja je bila jedan od osnivača i svojevremeno jedan od najuticajnijih članova Pokreta – danas nije njegova punopravna članica. Srbija u Pokretu ima status posmatrača, koji je dobila 2001. godine.
Da li je ideja nesvrstavanja ponovo aktuelna?
Šezdeset pet godina kasnije nema Sovjetskog Saveza, Varšavskog pakta niti nekadašnje Jugoslavije, a Hladni rat pripada istoriji. Ipak, nadmetanje velikih sila nije nestalo – promenili su se njegovi akteri, odnosi snaga i način na koji se ono vodi.
Današnji svet više nije tako jednostavno podeljen na Istok i Zapad. Uz SAD i Rusiju, Kina je izrasla u jednu od ključnih svetskih sila, dok Indija i brojni drugi regionalni centri moći sve snažnije insistiraju na sopstvenim političkim i ekonomskim interesima.
Zato ideja koja je okupila države u Beogradu 1961. možda nije izgubila smisao koliko se na prvi pogled čini. Nekada se govorilo o nesvrstavanju između dva bloka, dok danas mnoge države nastoje da sarađuju sa različitim centrima moći, a da se trajno i potpuno ne vežu samo za jedan.
Razlika je u tome što Pokret danas nema onu vrstu političke težine, jedinstva i prepoznatljivih lidera kakve je imao u vreme Tita, Nasera, Nehrua, Sukarna i Nkrumaha. Ipak, činjenica da okuplja 121 državu pokazuje da predstavlja grupaciju koja se po brojnosti teško može zanemariti.
Upravo zato današnje obeležavanje u Beogradu nije samo podsećanje na jednu prošlu epohu. Svet se za 65 godina dramatično promenio, ali pitanje sa kojim su se suočavali osnivači Pokreta ostalo je iznenađujuće slično: koliko manje i srednje države mogu da sačuvaju samostalnost i sopstvene interese u vremenu ponovnog zaoštravanja odnosa velikih sila?
